Yabancılar Hukuku: İkamet İzni, Çalışma İzni, Sınır Dışı Etme ve Vatandaşlık

Gebze ve çevresindeki organize sanayi bölgelerinde çok sayıda yabancı çalışıyor ve yaşıyor. Bu yazıda yabancıların en sık karşılaştığı dört konu özetleniyor: ikamet izni, çalışma izni, sınır dışı etme ve Türk vatandaşlığı. İlk üçü 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ile 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nda, vatandaşlık ise 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda düzenlenmiştir.

İkamet izni

Vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden daha uzun kalmak isteyen yabancıların ikamet izni alması gerekir. Kanunda altı tür ikamet izni sayılır: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni (YUKK m. 30).

• Kısa dönem ikamet izni, örneğin bilimsel araştırma için gelenlere, Türkiye’de taşınmazı bulunanlara, ticari bağlantı kuracak veya iş kuracak olanlara, turizm veya tedavi amacıyla kalacaklara verilebilir (m. 31).
• Aile ikamet izni, Türk vatandaşlarının, ikamet izni bulunan yabancıların ve mülteci ya da ikincil koruma statüsündekilerin yabancı eşine ve ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuklarına verilir. Her defasında en fazla üç yıllık verilir ve destekleyicinin izin süresini aşamaz (m. 34).
• Uzun dönem ikamet izni, Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış yabancılara süresiz olarak verilebilir (m. 42).

Uzatma başvurusu, iznin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan önce valiliğe yapılır (m. 24/2). İkamet izni talebinin reddi veya iznin iptali bir idari işlemdir; özel bir süre öngörülmemişse idare mahkemesinde dava açma süresi, kararın tebliğinden itibaren altmış gündür (2577 sayılı Kanun m. 7).

Çalışma izni

Yabancıların Türkiye’de çalışma izni olmadan çalışmaları ve çalıştırılmaları yasaktır (6735 sayılı Kanun m. 6/2). Başvuruyu işveren yapar; yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında Türkiye’nin dış temsilcilikleri aracılığıyla başvurulur ve yetkili aracı kurumlar da başvuru yapabilir (m. 2, m. 7). Başvurular uluslararası işgücü politikasına göre değerlendirilir; Bakanlığın değerlendirme ölçütleri zaman içinde değişebildiğinden başvurudan önce güncel hâlleri kontrol edilmelidir (m. 7/4).

Çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti ikamet izni yerine geçer; buna karşılık başka bir amaçla alınmış ikamet izni yabancıya çalışma hakkı vermez (m. 12/1). İzinsiz çalışan yabancıya ve onu çalıştıran işverene ayrı ayrı idari para cezası uygulanır; izinsiz çalıştığı tespit edilen yabancı, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir (m. 23).

Sınır dışı etme, idari gözetim ve giriş yasağı

Sınır dışı etme kararı, gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Mahkeme başvuruyu on beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez (YUKK m. 53).

İdari gözetim altına alınan yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, karara karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir (m. 57/6).

Sınır dışı edilen yabancıların Türkiye’ye girişi Göç İdaresi Genel Müdürlüğü veya valilikler tarafından yasaklanır. Giriş yasağı en fazla beş yıldır; kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından ciddi tehdit bulunan hâllerde bu süre en fazla on yıl daha uzatılabilir (m. 9). Giriş yasakları ve benzeri kısıtlamalar sisteme “tahdit kodu” olarak işlenir; bunlar da idari işlemdir ve idari yargı denetimine tabidir.

Türk vatandaşlığı

• Genel yoldan vatandaşlık: Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmiş olmak; ayrıca ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak, Türkiye’ye yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla göstermek, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığı bulunmamak, iyi ahlak sahibi olmak, yeterli derecede Türkçe konuşmak, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduklarının geçimini sağlayacak gelir veya mesleğe sahip olmak ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel oluşturmamak gerekir (5901 sayılı Kanun m. 11).
• Evlenme yoluyla: Evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldır bir Türk vatandaşıyla evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvurabilir; aile birliği içinde yaşaması, evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyette bulunmaması ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel oluşturmaması gerekir (m. 16).
• Yatırım yoluyla (istisnai yoldan): Kanun, Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai yoldan vatandaşlık kazanılabilecek hâlleri sayar (m. 12); taşınmaz yatırımı bu kapsamda uygulama yönetmeliğinde düzenlenmiştir. Yönetmeliğe göre en az 400.000 ABD doları veya karşılığı döviz değerinde, kat mülkiyeti ya da kat irtifakı kurulmuş veya üzerinde yapı bulunan arsa vasıflı bir taşınmazın, tapuya üç yıl satılmaması şerhi konularak satın alınması gerekir. Döviz tutarı işlemden önce Türkiye’de faaliyet gösteren bir bankaya, banka tarafından da Merkez Bankasına satılır. Şartların sağlandığını Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tespit eder (Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 20). Tutar ve şartlar değişebildiğinden, satın almadan önce yönetmeliğin güncel metni kontrol edilmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat 13 Ekim 2026 itibarıyla kontrol edilmiştir.